Szczyty i pasma Pogórza Karpackiego

Pustki (446 m)


Pustki (446,1 m n.p.m.) - niewielki maswy na Pogórzu Ciężkowickim pomiędzy Łużną na południu, Staszkówką na zachodzie i Moszczenicą na wschodzie. Sam główny wierzchołek o wysokości 446,1 m jest położony nad Łużną, a większość masywu na terenie gminy Łużna. Dalsza część masywu ciągnie się ku płn.-zach. i przysiółkowi Wiatrówki i szczytowi (434 m) o tej samej nazwie, gdzie kończy się na potoku Moszczanka, a obie części rozpoławia potok Wiatrowski. Sama góra nie wyróżniałaby się niczym szczególnym pośród wzgórz pogórzańskich, ale utrwaliła się na zawsze jako znane wzniesienie, kiedy w maju 1915 roku ruszyła ofensywa wojsk centralnych w ramach operacji gorlicko-tarnowskiej. Wierzchołek góry jest zalesiony, ale tuż poniżej, gdzie znajduje się cmentarz z I wojny nr 123, obecnie po przecince drzew w czasie remontu cmentarza, utworzył się dość dogodny punkt widokowy w kierunku południowym. Wysoko pod szczyt rozmieszczone są zabudowania przysiółka Brzezie, więc prowadzi tu dość dogodna droga asfaltowa do nich, a więc i pod cmentarz 122 i 123. Na zachodnim stoku góry znajduje się nieczynny obecnie kamieniołom pozyskujący swego czasu piaskowce. W masywie tym mamy do czynienia z dwoma szlakami, jednym z nich jest szlak cmentarny z centrum Łużnej do cmentarza nr 123, koloru biało-czarnego. Drugim szlakiem jest szlak spacerowy biało-zielony z Łużnej przez cmentarz wojenny i wzgórze Pustki do Moszczenicy.

Jak już wspomniałem, wzgórze to znane jest najbardziej z wydarzeń, które miały miejsce w 1915 roku. Do wiosny tego roku front na zachodzie regionu utrzymywał się na linii od Regetowa, przez Przeł. Małastowską w Beskidzie Niskim, przez Gorlice - Łużną i dalej wzdłuż doliny rzeki Biała na Pogórzu. Toczyły się tu tylko zaczepne potyczki, bowiem Rosjanie skoncentrowali się głównie na tym, aby zdobyć karpackie przełęcze, by zagrozić sercu monarchii habsburskiej. Dopiero początkiem maja zaczęło się i tu, bowiem rankiem 2 maja ruszyła utrzymywana w tajemnicy ofensywa wojsk centralnych, bowiem oprócz jednostek austro-węgierskich, przerzucono tu z frontu zachodniego doborowe jednostki niemieckie, w wyniku czego sformowano 11. Armię, której dowództwo powierzono gen. płk. von Mackensenowi. Podporządkowano mu także 3. i 4. armię austriacką, co dawało ponad 217 tys. żołnierzy i 1645 dział. Owe działa zaczęły już swą kanonadę w nocy z 1 na 2 maja, później rano 2 maja nastąpiła powtórka stanowiska rosyjskie, także w okolicach góry Pustki. Dopiero później ruszyła piechota, a zdobywanie tego wzgórza przypadło pułkom złożonym z Polaków, 56. wadowickiemu (płk. Mollinari) i 100. cieszyńskiemu (ppłk. Pittl), które wchodziły w skład 12. austriackiej dywizji piechoty. Wzgórza broniły jednostki 3. Armii rosyjskiej gen. Radko Dimitrijewa. Pierwsze dwie linie okopów wobec intensywnego artyleryjskiego ostrzału sforsowano bez wielkich strat, niestety w dalszych, ukrytych w lesie liniach obronnych ogień artyleryjski nie poczynił większych szkód. Wobec czego Rosjanie stawili zaciekły opór, który udało się przełamać po walce na bagnety dopiero ok. godziny 11, jednak zostało to okupione dużymi stratami w ludziach, zarówno po jednej, jak i po drugiej stronie.

Tak to opisuje naoczny świadek pułkownik Franciszek Latinik w swojej książce "Żołnierz polski pod Gorlicami", który dużo pisał o znaczeniu tej góry, bowiem jak mniemano (...) góra Pustki, Wiatrówki i wzgórza Staszkówki są kluczem całej pozycji rosyjskiej:

Przepiękny dzień słoneczny, spokojny, okraszony świeżą zielenią wiosny. Punktualnie o 6h rozpoczyna się na całym froncie armii 11-tej ogień artylerji. Po pierwszych próbnych strzałach zagrzmiało 700 paszcz armatnich, które, wyrzucając stal i żelazo, przerzynają powietrze z sykiem i szumem, skowytem i gwizdem, a wbiwszy się w pozycje przeciwnika z piekielnym hukiem cisną w górę na kilka metrów wysokości ziemię, kamienie, belki, deski, karabiny i ciała ludzkie. Chmury duszącego dymu zalegają coraz to większą przestrzeń.

Tu i tam widać uciekających nieprzyjaciół, których gonią szrapnele austrjackie. Dalekonośne "kanony" trzymają pod ogniem drogi przyfrontowe na tyłach nieprzyjaciela (...).
Od 9h rano zaczynają miotacze min niszczycielskie swoje dzieło, jakby rozszalały wulkan, od którego trzęsie się ziemia, okopy drżą i hybocą, przemieniając piękny dzień majowy w piekło grzmotu i ryku. Dochodzą już przeraźliwe jęki rannych. (...) ugrupowane do ataku oddziały wyczekują niecierpliwie godziny 10h z zegarkiem w ręku. Wreszcie nadeszła upragnina chwila! Artylerja przeniosła ogień na pozycje tylne nieprzyjaciela, miotacze min zamilkły, gwizdki dają znak - kolumny jak lawina biegną juz do szturmu!

56 pp. i główna grupa uderzeniowa 100 pp. (pierwszy i pół czwartego bataljonu pod dowództwem podpułkownika Pittla) zajęły w pierwszym impecie okopy, położone poniżej lasu góry Pustki, w których zostający przy życiu Rosjanie poddali się bez oporu. Lecz w dalszym ciągu ataku, po wejściu do lasu, trafiono na rowy strzeleckie dla artylerji niewidoczne, z dość liczną obsadą. Wywiązała się więc zażarta walka na bagnety, połączona z wielkimi po obu stronach stratami. Trzeci bataljon 100 pp., zajmujący środek atakującego pułku, dostał się pod flankowy ogień karabinów maszynowych. (...) O 10h 50m donosi podpułkownik Pittl, iż górę Pustki 449 zdobyły oddziały 56 i 100 pp., i że nieprzyjaciel cofa się w kierunku wschodnim .

Po tych ciężkich bojach pozostały w terenie cmentarze wojenne, z których 2 mieszczą się na południowych stokach góry Pustki (122, 123), a jeden na zachodnim stoku Wiatrówek (120).

Najbardziej okazały z nich, to cmentarz nr 123, który jest zarazem reprezentacyjnym cmentarzem IV okręgu cmentarnego Łużna i największym powierzchniowo z zachodniogalicyjskich cmentarzy (ok. 3 h). Zaprojektowany został przez Jana Szczepkowskiego, wybitnego polskiego rzeźbiarza, który był kierownikiem artystycznym tego okręgu. Natomiast gontynę, która wieńczy całość zaprojektował inny wybitny twórca cmentarzy, słowacki architekt Dušan Jurkovič. Gontyna ta spłonęła doszczętnie 29.06.1985 roku, a wewnątrz niej znajdował się ołtarz z rzeźbą Chrystusa dźwigającego krzyż, a nad nim widniała inskrypcja: Nie lękajcie się sądu swego Pana / Wy, z wieńcem zwycięzcy na skroni / I porzućcie bojaźń wszelaką / Bowiem wysoko ceni Pan śmierć wiernych żołnierzy. Natomiast nad drzwiami wejściowymi do kaplicy umieszczona była inskrypcja: Wiecznej pamięci poległych bohatarów / Którzy w zmaganiach o to leśne wzgórze / Dla chwały drogiej ojczyzny szli na śmierć. Podczas ostatniego remontu kaplica została obdudowana. Groby są rozmieszczone na cały stoku wzgórza, w kwaterach według przynależności państwowej a także pułkowej. Jest tu 46 grobów zbiorowych i 829 pojedynczych. Spoczywają w nich 912 żołnierzy austro-węgierskich, 65 niemieckich i 227 z armii rosyjskiej. Ogrodzenie tylko w dolnej części cmentarza, z kamiennymi słupami połączonymi płotem sztachetowym, z bramą wejściowa po środku z wysokimi kamiennymi słupami, zwieńczonymi stylizowanymi chełmami z grzywą.

Drugi cmentarz na stokach Pustek oznaczony jest nr 122, który znajduje się poniżej cmentarza 123, już na wypłaszczeniu terenu. To cmentarz zaprojektowany przez Jana Szczepkowskiego w kształcie prostokąta (ok. 700 m2) z murkiem z ciosanych kamieni od tyłu i po bokach, z przodu płot sztachetowy rozmieszczony pomiędzy kamiennymi słupami, także z kamienia ciosanego. Wejście od strony wschodniej ujęte w dwa wyższe słupy kamienne, pomiędzy którymi znajduje się bramka drewniana. W tylnej ścianie pomnikowej zwężającej się ku górze w trójkąt, na górze ścięty, umieszczony jest kamienny dwuramienny krzyż, a poniżej na licu ściany wnęka na tablice inskrypcyjną. Na mogiłach stoją proste żeliwne trójramienne krzyże połączone w triady, ustawione na betonowych postumentach, z tabliczką emaliowaną na środku. Rodzaj krzyży uwidacznia nam, że pochowani są tutaj Rosjanie, w liczbie 154, poległych 2 maja 1915 roku. Leżą pochowani w 15 grobach zbiorowych i 3 pojedynczych.

tekst i fot. Dariusz Zając

Pod wskazanym linkiem możemy z kamery popatrzeć na odbudowaną po pożarze kaplicę-gontynę na stokach Pustek wieńczącą cmentarz wojenny nr 123 http://ryglice.pl/odpoczywam/kamera-online.html. Natomiast druga kamera pokazuje nam widok ze wzgórza cmentarnego na południe.

.

Poniżej krótki filmik z cmentarza 123 po remoncie oraz widokiem rozpościerającym się z niego.

Rok 2008

Rok 2010

Rok 2014

Rok 2016


-----------------------------------------

Bibliografia:

F.K. Latinik., Żołnierz polski pod Gorlicami 1915, Przemyśl 1923.
O. Duda, Cmentarze I wojny światowej w Galicji Zachodniej, Warszawa 1995.
J. Majewski, Cmentarze z I wojny światowej - w Beskidzie Niskim i na Pogórzu, Skołyszyn 2015.
Informacje własne.


Ostatnia aktualizacja:
03-03-2018 10:17:41


wróć do strony głównej szczytów

stat4u