A kiedyś łopotał tu sztandar konfederatów barskich...

Śladami Konfederacji Barskiej w regionie

Słowniczek wyrazów dawnych i nie tylko...

Interesując się czasami nieco odległymi i poruszając się po literaturze tamtego okresu, ale także obecnej dotyczącej tamtych czasów, często stajemy przed problemem niezrozumiałości pewnych zwrotów, słów itp., które są zawarte w treści danego opracowania. Najczęściej wyszły one już bowiem dawno z użycia lub są w obcym języku (głównie łacina) i żeby zrozumieć co one oznaczają, trzeba sięgnąć do różnego rodzaju słowników i leksykonów. Wychodząc naprzeciw temu, poniżej przedstawiamy właśnie taki słowniczek wyrazów i pojęć.

SKRÓTY

daw.- dawniej, dawnym
dosł.- dosłownie
fr.- francuski
gł.- głównie .główny
gr.- grecki
hist.- historia, historyczny
łac., łc.- łacina, łaciński
praw.- prawniczy
ros.- rosyjski
śrdw.- ,średniowiecze, średniowieczny
wojsk.- wojskowość

ŹRÓDŁA

[ES] - Encyklopedia staropolska, Oprac. Aleksander Brückner, Warszawa, Trzaska, Evert i Michalski, 1937, Reprint,           Warszawa, PWN, 1990, ISBN 83-01-09328-5.
[INTE] - Internet.
[LPWN] - Leksykon PWN, Warszawa, WN PWN, 2004, ISBN 83-01-14320-7.
[List. s.] - Henryk Rzewuski, Listopad, Wyd.1, Kraków, TAiWPN UNIVERSITAS, 2000,
          przypisy, strona, ISBN 83-7052-762-0.
[ŁNCD] - Czesław Jędraszko, Łacina na co dzień, Warszawa, Nasza Księgarnia, 1997, ISBN 83-10-10700-5.
[Sjp] - Słownik języka polskiego, t. 1-3, Wyd.5, Warszawa, PWN, t.1-2, 1988, t.3, 1989, ISBN 83-01-00281—6 t. 1-3.
[Smitk] - Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Warszawa, OW RYTM, DW BELLONA, 2003,           ISBN-83-7399-175-1, ISBN 83-1110306-2.
[Srisp] - Słownik rzeczy i spraw polskich, opracowała Zofia de Bondy, Warszawa, Wydał M. Arct,1934.
          Dostępne w Internecie. http://zbc.uz.zgora.pl/dlibra/docmetadata?id=14469&from=publication
[SWOE] - Słownik Wyrazów Obcych, Wyd.1, Wrocław, Europa, 2001, ISBN 83-87977-08-X.
[WEPWN] - Wielka. Encyklopedia PWN, Warszawa, WNPWN,2001-2005, ISBN 83-01-13357-0, t.1-30.



  • absolutum dominium, łac., [absolutum dominium], państwo absolutne, władza nieograniczona; określenie polskiej szlachty (XVI-XVIII w.), którym piętnowano dążenie króla do wzmocnienia władzy monarszej.[SWOE]
  • admisja, dawniej; względy u kogoś, dopuszczenie, dostęp.[INTE]
  • akces (łc. accessus ‘przystąpienie’) włączenie się, przystąpienie, zgłoszenie się. [SWOE]
  • Alba, folwark pod Nieświeżem, gdzie ks. Karol Radziwiłł wybudował 180 wiejskich chat, w których zamieszkiwali stronnicy księcia Karola (zwanego „wójtem”) zobowiązani nosić stroje w barwach radziwiłłowskich oraz uprawiać przydzielone grunty. Prowadzili huczny, pijacki, wesoły żywot, czyniąc nieraz najazdy na sąsiadów. Zwani „Albańczykami”, „bandą albańską”.[Srisp],[INTE]
  • arcykapłan Fernejski- Wolter, mieszkający w latach 1758-78 w swej posiadłości Ferney, nad granicą francusko-szwajcarską.[List. s. 94.]
  • artykuły henrykowskie podstawowe prawa szlacheckiej Rzplitej, sformułowane w czasie bezkrólewia w 1573, zaprzysiężone przez Henryka Walezego (i przez kolejnych elektorów), na mocy których król uznawał wolną elekcję, zrzekał się tytułu dziedzica, zobowiązywał się nie decydować o wojnie i pokoju bez zgody senatu i nie zwoływać pospolitego ruszenia bez zgody sejmu. Odstępstwo od tych zasad zwalniało szlachtę od obowiązku posłuszeństwa królowi.[Smitk]
  • artykuły hetmańskie, przepisy prawa wojskowego.[Srisp]
  • arystokracja (gr. aristokratia ‘władza najlepszych’’ od áristos ‘najlepszy’ + kratós ‘siła, władza’), najwyższa warstwa społeczna, sprawująca najważniejsze funkcje w państwie.[SWOE]
  • arystokrata (fr. aristocrate z gr. áristos ‘najlepszy’ + kratós ‘siła, władza’) członek arystokracji, osoba należąca do elity, do znakomitego rodu.[SWOE]
  • attentować- stawić się osobiście.[List. s.73.]
  • aukcja, w dawnej polszczyźnie: pomnożenie, powiększenie.[Srisp]
  • autorament cudzoziemski, oddziały wojska zaciągane zagranicą lub werbowane w kraju lecz zorganizowane na sposób cudzoziemski.[Srisp]
  • awangarda, straż przednia.[Srisp]
  • „banda albańska”- patrz Alba.
  • banda albeńska - patrz Alba.
  • Bar, miasto na Podolu, pierwotnie zwane Rów, przemianowane przez królową Bonę na pamiątkę jej dziedzicznego księstwa Bari we Włoszech. „Twierdza” pograniczna. Miejsce zawiązania konfederacji barskiej 29 II 1768 r.[Srisp]
  • basza, wysoki urzędnik turecki; tytuł przydawany w daw. wojsku tureckim szarżom generalskim.[Srisp]
  • beskidnicy, na Rusi w XVI-XVIII w. określenie zbójców, opryszków podgórskich.[Srisp]
  • bezkról- patrz interrex.
  • bezkrólewie- patrz interregnum.
  • blesser – fr. (z)ranić, skaleczyć, blessure- rana. [Kazimierz Ferdynand Pułaski, Szkice i poszukiwania historyczne, seria III, s. 244.]
  • bojarzy- w Rzeczpospolitej stan pośredni między drobną szlachtą a chłopami (na kresach chłopi wolni od pańszczyzny).[List. s. 320.]
  • buława, maczuga, laska niedługa, ozdobna, zakończona gałką, symbol godności hetmańskiej.
  • buńczuk- sztandar turecki z ogona końskiego, zawieszonego na wysokiej lasce, służący jako chorągiew. W Polsce noszono przed hetmanem w wyprawach przeciwko Turkom i Tatarom.[Srisp]
  • burgrabia, urzędnik grodzki, zastępca starosty grodowego.[Srisp]
  • buzdygan, (wyraz turecki), rodzaj buławy zakończonej gałką w kształcie gruszki, będący symbolem władzy regimentarzy, rotmistrzów i poruczników wojska polskiego.[Srisp]
  • chorągiew, oddział jazdy, liczący od 100 do 200 koni.[Srisp]
  • chorąży- hist. w dawnej Polsce i Litwie; urzędnik noszący chorągiew królewską lub ziemską podczas uroczystości państwowych; później także ziemski tytuł honorowy; Chorąży królewski, nadworny, ziemski, Chorąży ziemi mazowieckiej, Chorąży województwa krakowskiego.[Sjp]
  • ciura, posługacz oficera lub towarzysza w wojsku polskim, należący do czeladzi obozowej.[Srisp]
  • Collegium Nobilium łac., ‘szlacheckie’, konwikt (szkoła z internatem) założony przez Stanisława Konarskiego w 1740 w Warszawie, gł. dla synów magnaterii, o nowatorskim programie; od 1755 przy ul. Miodowej w pierwszym polski racjonalnie zbudowanym gmachu szkolnym; istniał do 1832.[Smitk]
  • consul, (lac.), uroczysta nazwa rajcy miejskiego w dawnej Polsce.[Srisp]
  • Coup d’État [ku deta] (fr.) zamach stanu.[SWOE]
  • czeladź, domownicy składający się na służbę dworską szlachcica lub zamożniejszego kmiecia.[Srisp]
  • cześnik, w Polsce do końca XVIII w. urzędnik nadworny mający pod swą opieką piwnicę panującego, a podczas biesiady podający mu puchary z winem; od XIV w. tytuł honorowy.[LPWN]
  • czynszowa szlachta, nie mająca prawa dziedzictwa, siedząca na gruncie czynszowym.[Srisp]
  • delata- zwłoka.[List. s.314.]
  • de non praestanda oboediéntia, artykuł o wypowiedzeniu posłuszeństwa (przez szlachtę władcy, artykuły henrykowskie).[ŁNCD]
  • deputaci [łac.], w dawnej Polsce przedstawiciele szlachty wybierani na sejmikach deputackich, zasiadający jako sędziowie w trybunałach: Koronnym i Litewskim.[LPWN]
  • dragon, żołnierz, który dosiadał konia celem szybszego poruszania się, walczył jednak pieszo. Od XVIII w. dragonią poczęto zwać dawną rajtarię, czyli ciężką jazdę.[Srisp]
  • drążkowy senator, senator mający mniejsze znaczenie, siedzący na ławach.[Srisp]
  • dupla, podwojone wojsko kwarciane.[Srisp]
  • dysydenci, tak zwano w dawnej Polsce chrześcijan odłączonych od kościoła katolickiego.[Srisp]
  • dyzunici, wyznawcy kościoła wschodniego w Polsce, którzy na synodzie kościelnym z r. 1596 wzbronili się przystąpić do unji. W sojuszu z dysydentami namiętnie zwalczali katolicyzm.[Srisp]
  • dzięcielina, w dawnej polszczyźnie: koniczyna dziko rosnąca.[Srisp]
  • edykty, w Polsce w XV i XVI w. akty wydawane przez króla skierowane do całego narodu. Później zwane uniwersałami.[Srisp]
  • elekcja, (łc. electio ‘wybór’) 1. hist. wybór króla w dawnej Polsce, gł. w XVII i XVIII w. z udziałem całej szlachty.[SWOE]
  • elektor, wyborca, mający prawo udziału w elekcji króla. W Polsce od śmierci Zygmunta Augusta każdy szlachcic był elektorem.[Srisp]
  • fakcja, dawn. stronnictwo, partia, koteria; knowanie, konszachty, zmowa, spisek; z łac. factio ‘działanie; poczet; stronnictwo; grupa’. Przenośnie: maskowanie swoich przekonań politycznych, udawanie, że się należy do przeciwnego stronnictwa.[Smitk, Srisp]
  • familia, w XVIII w. zwano tak rodzinę Czartoryskich i wszystkich tych, którzy będąc z nią w pokrewieństwie czy związkach przyjaźni współdziałali z nią w celu wywierania wpływu na losy Polski.[Srisp]
  • farmazon (z fr. franc-maçon)-mason, libertyn, niedowiarek.[List. s.76.]
  • fizylier, (fr.), żołnierz uzbrojony w broń palną.[Srisp]
  • Generalność, Rada Generalna, najwyższa władza konfederacji barskiej 1769-1772, działały komisje: spraw zagranicznych, wojsk, skarbowa i sprawiedliwości.[WEPWN]
  • Grody Czerwieńskie, zbiorowa nazwa Czerwienia i Przemyśla, wchodzących w skład Rusi Czerwonej.[Srisp]
  • herb, pierwotnie godło dziedzicznej posiadłości rodu szlacheckiego.[Srisp]
  • heretycy, członkowie wyznań zabronionych, jak kwakrowie, anabaptyści, od końca XVII w. arjanie. Nie posiadali zdolności prawnej, majątki ich ulegały konfiskacie.[Srisp]
  • hetman, tytuł wodza naczelnego. Naczelnikiem siły zbrojnej Korony był hetman wielki koronny, a Litwy hetman wielki litewski. Namiestnikami hetmanów wielkich w czasie wojny byli hetmani: polny koronny i polny litewski.[Srisp]
  • Historia est magistra vitae- łc. Historia jest nauczycielką życia.[ŁNCD]
  • Historiam nescire hoc est semper puerum esse- łc. Nie znać historii to być zawsze dzieckiem (Cicero).[ŁNCD]
  • Historia testis temporum, lux veritatis, vita memoriae, magistra vitae, nuntia vetustatis- łc. Historia to świadek czasów, światło prawdy, żywa pamięć, mistrzyni życia, zwiastunka przyszłości (Livius).[ŁNCD]
  • horda, orda, obóz tatarski, armia tatarska.[Srisp]
  • hrabia, po łacinie komes, wyższy urzędnik królewski.[Srisp]
  • hufiec, huf, zastęp wojska objęty jedną komendą.[Srisp]
  • husarz, żołnierz ciężkiej jazdy z przypiętymi skrzydłami do pancerzy. Od XVIII w. paradna.[Srisp]
  • imaniec, jeniec.[Srisp]
  • incompatibilitas [łac.], w Polsce przedrozbiorowej zakaz łączenia sprawowania przez jedną osobę niektórych urzędów publicznych.[LPWN]
  • indygenat, akt nadający prawa obywatelstwa polskiego szlachcicowi cudzoziemskiemu, osiadłemu w Polsce.[Srisp]
  • infamia, bezecność, ograniczenie praw obywatelskich jako następstwo czynów karygodnych.[Srisp]
  • Inflanty, hist. kraina nad Zatoką Ryską i Zatoką Fińską.[ LPWN]
  • ingres, uroczysty wjazd nowo mianowanych dygnitarzy (biskupów, wojewodów, starostów itp.) do miast swego urzędowania.[Srisp]
  • interregnum (łc.) hist. okres od śmierci króla do wyboru jego następcy: bezkrólewie.[SWOE]
  • interrex, rządca Rzeczpospolitej w czasie bezkrólewia, bezkról, piastowany przez prymasa, arcybiskupa gnieźnieńskiego.[Srisp]
  • intraty, dochody.[Srisp]
  • janczarzy, piechota turecka, utworzona z synów chrześcijańskich zabranych rodzicom.[Srisp]
  • jasyr, niewola tatarska i turecka, w którą popadali chrześcijanie.[Srisp]
  • jeneralność, nazwa używana w dawnej Polsce na określenie najwyższej władzy konfederacji.[Srisp]
  • jurgielt w dawnej Polsce od XVI w. –roczna pensja, płaca, żołd (wyższych dowódców), myto roczne czeladzi dworskiej; z nm. Jahrgeld ‘opłata roczna’.[Smitk]
  • jurgieltnik, obrocznik, człowiek otrzymujący roczną pensję od króla a. magnata; od XVIII w. – magnat otrzymujący pensje roczne od obcego rządu za oddawane usługi, sprzedawczyk, zdrajca kraju, zaprzedaniec, przeniewierca.[Smitk]
  • kanclerz (łc. cancellarius ‘sekretarz królewski’, hist. w daw. Polsce – wysoki urzędnik zarządzający kancelarią królewską: od XV w. piastujący również funkcję ministra spraw wewnętrznych i zagranicznych.[SWOE]
  • kasztel (łc. castellum ‘miejsce warowne, zamek’) hist. gród zamek obronny.[SWOE]
  • kasztelan (łc. castellanus ‘mieszkaniec zamku’) hist. w daw. Polsce (XII/XIII w.) urzędnik książęcy zarządzający kasztelem i terenami do niego przyległymi: później dowódca powiatowego oddziału pospolitego ruszenia.[SWOE]
  • kasztelania obszar władzy kasztelana; także jego urząd.[SWOE]
  • komornik, wysoki urzędnik zarządzający pokojami i sprzętami królewskimi.[Sjp]
  • komorny, jak wyżej, komornik.[Sjp]
  • komorzy, jak wyżej, komornik.[Sjp]
  • komput, liczba; pojęcie komputu w XVII w. odpowiada dzisiejszemu pojęciu etatu.[ES]
  • komputowe wojsko, tyle co etatowe, zaciągane było według uchwały sejmu, w przeciwieństwie do pospolitego ruszenia, wojsk ordynackich, gracjalistów itp., o określonej liczbie i żołdzie, wystawiane już to za pieniądze ze skarbu kor. i lit., już to przez powiaty wedle sum podatkowych.[ES]
  • komputowe wojsko- rejestrowe (zawodowe, płacone przez skarb Rzeczpospolitej XVII-XVIII w.). [List. s. 234.]
  • kondemnata łac. condemnatio ‘skazaniec’, w dawnym prawie polskim: wyrok skazujący, wydawany zaocznie w sprawach karnych i cywilnych, powodujący między innymi zawieszenie praw szlacheckich (pozwany nie mógł posłować ani sejmikować) aż do chwili poddania się wyrokowi przez pozwanego.[Sjp]
  • konfederatka, czapka rogatywka barwy amarantowej lub niebieskiej, obszyta barankiem. Nazwa pochodzi od konfederacji barskiej.[Srisp]
  • konsyliarz (łc. consiliarus) 1. hist. urzędnik z funkcją radcy; doradca. 2. daw. określenie lekarza, doktora.[SWOE]
  • kosz, kozacki namiot z wojłoku; główna kwatera wojska albo obóz kozacki.[Srisp]
  • kozacy, ludność zamieszkująca południowo-wschodnie kresy dawnej Rzplitej Polskiej, składająca się z ludności miejscowej ukraińskiej i ze zbiegów, włóczęgów, awanturników, ludzi różnych stanów, którzy bądź kryjąc się przed prawem, bądź z innych przyczyn uciekli z Polski. Pędzili życie koczownicze, myśliwskie i rozbójnicze. Osiadła ich część zajmowała się rolnictwem. Na wysepkach za porohami dnieprowymi kozacy tzw. Zaporożcy a. Niżowcy a. Siczowi zakładali obozy zwane Siczą. Rządził nimi wybieralny ataman, zatwierdzany przez króla. Część Kozaków zarejestrowana stanowiła regularne wojsko polskie tzw. Kozaków rejestrowych. Dochodziło do częstych buntów z powodu ograniczania swobód kozackich przez szlachtę polską.[Srisp]
  • krajczy do XIII w. urzędnik dworski, który krajał potrawy książęce i królewskie i podawał je cześnikowi; w XIV-XVI w. urząd krajczego przeobraził się w tytularną godność (przed podstolim i po podczaszym) wielkiego krajczego koronnego i w. k. litewskiego oraz krajczych ziemskich.[Smitk]
  • krank, (niem.) określenie choroby nagminnej, szczególnie takiej, która panowała w wojsku.[Srisp]
  • kreski, głosy oddawane przy wyborach.[Srisp]
  • kresy, posterunki wojskowo-pocztowe na Podolu i Ukrainie, rozciągały się w długą linią od Dniepru do Dniestru. Obecnie: ziemie pograniczne.[Srisp]
  • krzesłowy senator, członek senatu należący do rady królewskiej, mający większe znaczenie, zasiadający na krześle, a nie jak drążkowy na ławie.[Srisp]
  • ksiądz, w dawnej polszczyźnie: to samo co książę, później dopiero oznaczał kapłana.[Srisp]
  • książę, tytuł władcy panującego, później tytuł nadawany rodzinom polskim przez obcych monarchów. Władcy Litwy nazywali się wielkimi książętami, członkowie ich rodzin książętami.[Srisp]
  • kuchmistrz, urząd nadworny, obowiązkiem kuchmistrz był nadzór nad stołem i kuchnią. Później urząd honorowy koronny i litewski.[Srisp]
  • kunktator (łc. cunctator ‘ociągający się, zwlekający’ od cunctari ‘ociągać się, zwlekać’) ktoś rozmyślnie przeciągający coś, zwlekający z czymś, ociągający się.[SWOE]
  • kunktatorstwo rozmyślne działania mające na celu przeciągnięcie czegoś w czasie, zwlekanie, ociąganie się z czymś.[SWOE]
  • kureń, budynek kozacki na Siczy w kształcie koszar, mieszczących po kilkaset ludzi.[Srisp]
  • Kurlandia, hist. płd. Część dawnych Inflant, położona nad Morzem Bałtyckim i Zatoką Ryską. Lenno polskie od 1561 do 1795.[Smitk]
  • kwarta, kwarciane wojsko, stałe wojsko, utrzymywane z czwartej części dochodu z królewszczyzn. W razie nieodzownej potrzeby kwartę podwajano, zwano ją wówczas dupla.[Srisp]
  • labuś, (fr.) pogardliwa nazwa, stosowana w XVIII w. do księży sfrancuziałych, modnych.[Srisp]
  • lachy, nazwa stosowana na Rusi do Polaków.[Srisp]
  • lansjerzy, (fr.) pułk lekkiej jazdy uzbrojony w lance.[Srisp],[LPWN]
  • Lanckorona, miasteczko w woj. Krakowskim z zamkiem obronnym, w którym konfederaci barscy trzymali się przez cztery miesiące.[Srisp]
  • laudum, l.mn. lauda, łac. ‘wyrok rozjemczy; uchwała’, w Polsce uchwały sejmików ziemskich (XIV-XVIII w.); uchwały zjazdów (wieców) sądowych (XIV-XV w.); postanowienia zjazdów konfederackich szlachty (od XV w.).[Smitk]
  • liberum veto [liberum weto] (łc. liberum ‘wolne’, veto ‘sprzeciwiam się’, ‘wolne nie pozwalam’) w Polsce w XVII-XVIII w. prawo zrywania sejmu przez jednego posła okrzykiem „nie pozwalam” lub protestuję”, zniesione przez Konstytucję 3 Maja.[SWOE]
  • limita hist., praw. daw. wstrzymanie lub zaprzestanie prowadzenia czynności prawnych.[SWOE]
  • litownik, więzień wyzwolony z niewoli.[Srisp]
  • Litwa, czyli Wielkie Księstwo Litewskie obejmowała 11 województw: wileńskie, trockie, żmudzkie, smoleńskie, połockie, nowogródzkie, witebskie, brzesko-litewskie, mścisławskie, mińskie i inflanckie. Dzieje Litwy są jednakie z dziejami Korony aż do rozbiorów, wspólne też w powstaniach.[Srisp]
  • łowczy, urzędnik zajmujący się organizowaniem polowań królewskich i magnackich.[Srisp]
  • magnat (ś.łc. magnatus od łc. magnus ‘wielki’) 1. członek rodu arystokratycznego, możnowładca. 2. potentat.[SWOE]
  • majdan, (z tureckiego) duży plac, dziedziniec, na którym gromadziła się ludność; rynek obozowy, gdzie odbywał się targ oraz podział łupów.[Srisp]
  • manifest, dawn. Protest publiczny, skarga wniesiona do sądu w sprawie krzywdy osobistej; orędzie, odezwa władzy zwierzchnej do narodu; deklaracja programowa partii politycznej, organizacji społ., grupy literackiej, artystycznej.[Smitk]
  • mańka, lewa ręka-stąd wyraz mańkut i wyrażenie „zażyć kogo z mańki”, które znaczy; przerzucić w czasie walki szablę z prawej ręki do lewej i zadać cios niespodziewany od lewej strony.[Srisp]
  • margrabia, niemiecki tytuł zarządzającego marką albo marchją, to zn. przednią strażą niemiecką na ziemiach słowiańskich, którego celem było szerzyć germanizację, wynaradawiając zajmowane ziemie. Pośredni między hrabią a księciem.[Srisp]
  • marszałek, urzędnik zarządzający dworem książęcym a. królewskim, jeden najwyższych dostojników państwowych.[Smitk]
  • masztalerz, (z czeskiego), w dawnej Polsce: stajenny, mający nadzór nad stajnią i końmi.[Srisp]
  • miecznik w Polsce śrdw. Urzędnik nadworny noszący miecz przed panującym; w XIV-XVI w. urząd przekształcił się w tytularny, najczęściej honorowy; w XVI w. są miecznicy wielcy; koronny i litewski, dalej wojewódzcy, ziemscy, powiatowi.[Smitk]
  • milicja, w dawnej Polsce: żołnierze, nie należący do wojska, ale zostający na usłudze miast lub magnatów.[Srisp]
  • minister, w dawnej Rzeczypospolitej tytuł stosowany do marszałków, hetmanów, kanclerzy, podskarbich.[Srisp]
  • neminem captivabimus nisi iure victum [neminem kaptiwabimus nis-i jure wiktum] (łc. dosł. ‘nikogo nie uwięzimy, jeśli go prawem nie przekonamy’), czyli bez wyroku sądowego; immunitet nietykalności przyznany szlachcie przez Władysława Jagiełłę przywilejami z 1425, 1430 i 1433.[SWOE, WEPWN]
  • nihil novi, [łac. ’nic nowego’] ustawa radomska z 1505 roku, wedle której król zobowiązał się, że bez zgody sejmu nie będzie postanawiał nic nowego, co by mogło ograniczyć prawa i przywileje szlachty. Dawała przewagę szlacheckiej izbie poselskiej nad senatem, torując drogę do przewagi szlachty w Rzplitej.[Srisp, Smitk]
  • noblesse oblige [nobles obliż] (fr.) szlachectwo zobowiązuje (do szlachetnego postępowania).[SWOE]
  • obiady czwartkowe, zebrania towarzyskie przy okrągłym stole, organizowane przez króla Stanisława Augusta, na które zapraszani byli uczeni, literaci, artyści. Goście zasłużeni znajdowali przy swem nakryciu medal z wizerunkiem króla i napisem „Merentibus” łac. „Zasłużonym”.[Srisp, Smitk]
  • odezwa, apel do społeczeństwa; proklamacja, manifest.[Sjp]
  • ohyda stanu mieszczańskiego, termin określający zakaz dla szlachty zajmowania się handlem i przemysłem pod grozą utraty szlachectwa.[Srisp]
  • okazja, w dawnej polszczyźnie: bitwa, potyczka, zaczepka wywołująca bitwę.[Srisp]
  • Okopy św. Trójcy, resztki dawnych okopów w pobliżu Chocimia. W przenośni ostatni bastion konserwatystów, tradycjonalizmu.[Srisp, Smitk]
  • oprymować, daw.; uciskać, gnębić.[ISJP]
  • order, konfederacja barska miała swój order, ustanowiony przez Kazimierza Pułaskiego w kształcie krzyża z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej.[Srisp]
  • pacta conventa [łac., ’układy umówione’] w dawnej Polsce umowa publicznoprawna szlachty z nowo obranym królem, zawierały zobowiązania elekta dotyczące polityki zagranicznej, spraw finansowych, wojska, zatwierdzania praw. Obowiązywały obie strony umowy, faktycznie uzależniały króla od wyborców i osłabiały jego władzę.[WEPWN]
  • paroch (z gr.)- pleban greckokatolicki.[List. s. 210.]
  • pisarz ziemski, członek sądu ziemskiego, prowadził kancelarię sądu, ale jednocześnie orzekał razem z sędzią i podsędkiem.[UIG s. 193.]
  • plejzerowany, ranny, kontuzjowany.[?] Być może z francuskiego blesser ‘(z)ranić, skaleczyć”. Blessure – rana. Patrz blesser.
  • podczaszy, w dawnej Polsce urzędnik nadworny, książęcy a. królewski, początkowo zastępca cześnika, mający kosztować napoje przed podaniem ich władcy, później mający wyższe od cześnika znaczenie; w XIV-XVI w. honorowy urzędnik ziemski zwany od ziemi, w której dzierżył tę godność, np. wielki podczaszy koronny, wielki litewski, podczaszy dobrzyński, sochaczewski itd.[Smitk]
  • podkomorzy, urzędnik dworski zarządzający pokojami króla, służbą królewską, późniejszy szambelan.[Srisp]
  • podsędek, pomocnik sędziego ziemskiego.[UIG s. 192.]
  • podskarbi, jeden z wyższych urzędników w dawnej Polsce, do którego należał zarząd skarbem królewskim i skarbem państwa. Podskarbi wielki koronny i podskarbi wielki litewski. Byli senatorami i zasiadali w radzie królewskiej.[Srisp]
  • podstoli, hist. w dawnej Polsce początkowo urzędnik dworski, zastępca stolnika.[LPWN]
  • posesjonat, szlachcic posiadający własny majątek nieruchomy to jest dobra ziemskie.[Srisp]
  • prawa kardynalne, w Polsce w XVII i XVIII w. podstawowe zasady ustroju państwa, nadrzędne wobec innych ustaw i zasadniczo niezmienne; pacta conventa, wolną elekcję, liberum veto, neminem captivabimus…; p.k. uchwalono po raz pierwszy jako odrębną ustawę na sejmie 1768 (tzw. sejm delegacyjny, sejm repninowski).[WEPWN]
  • Princeps Nobilitatis (łac.)- pierwszy wśród szlachty.[List. s. 111.]
  • profecja, proroctwo, przepowiednie.[ISJP]
  • protestacja (fr. protestation, łac. protestatio, protestami ‘oświadczenie, oświadczać’), wystąpienie z protestem przeciw czemuś, protest.[SWOE]
  • Puławski Kazimierz pisownia nazwiska Pułaski u Henryka Rzewuskiego.
  • reasumpcja, w dawnej polszczyźnie; wznowienie przerwanych obrad sejmu lub sądu.[Srisp]
  • reces (z łac.)- odstąpienie od czegoś, wycofanie się.[List.]
  • reces, (łc. recessus ‘cofanie się; odwrót’) 1. daw. sprawa odłożona do następnego zebrania się sejmu. 2. uchwała mająca być potwierdzona lub uzupełniona na następnym posiedzeniu sejmu; także dokument dotyczący takiej uchwały lub sprawy. 3. odłożenie sprawy na czas nieokreślony; zwłoka. 4. zarzucenie procesu lub sporu, zrzeczenie się praw do pretensji. 5. ugoda spadkobierców; podział. [SWOE]
  • regiment, oddział wojska, to samo co pułk, cudzoziemskiego autoramentu.[Srisp]
  • regimentarz (łc. regimentum ‘kierownictwo’) hist., wojsk. w Polsce w XVII i XVIII w.-zastępca hetmana lub mianowany przez króla lub sejm dowódca wydzielonej grupy wojsk; także głównodowodzący pospolitym ruszeniem podczas nieobecności właściwego kasztelana czy wojewody.[SWOE]
  • rotmistrz, dawniej dowódca roty pieszej lub oddziału jazdy konnej.[Srisp]
  • russostanisławian, król Stanisław August Poniatowski. Stronnictwo russostanisławian, czyli prokrólewskie.[M. Wrana, Angelo Maria Durni, Kraków, Collegium Columbinum, 2013, str.68]
  • ryngraf, kaplerz, blacha w kształcie tarczy albo półksiężyca z wizerunkiem Matki Boskiej, noszona na piersi przez rycerzy, na zbroi albo pod nią.[Srisp,Smitk]
  • rzeź humańska, rzeź dokonana na mieszkańcach Humania przez bandy hajdamaków ukraińskich pod wodzą Żeleźniaka i Gonty w r. 1768.[Srisp]
  • sahajdaczny hetman, tytuł wojskowy u Kozaków odpowiadający hetmanowi polnemu w Polsce.[Srisp]
  • sąd ziemski w dawnej Polsce typ sądu szlacheckiego.[Smitk]
  • sejm w Polsce od XV do XVIII w. najwyższy organ ustawodawczy składający się z króla, senatu i izby poselskiej.[Smitk]
  • sejm elekcyjny, nazwa sejmów, na których wybierano króla.[Smitk]
  • sejm konwokacyjny, nazwa sejmów w czasie bezkrólewia (po ustanowieniu w 1573 wolnej elekcji) zwoływanych przez interrexa, które ustalały miejsce i czas elekcji.[Smitk]
  • sejm koronacyjny, nazwa sejmów kończących okres bezkrólewia, zwoływanych w Krakowie ( z wyjątkiem sejmu z 1764, odbytego w Warszawie), w czasie których elekt zaprzysięgał artykuły henrykowskie i pacta conventa, po czym odbywała się koronacja.[Smitk]
  • sejm nadzwyczajny (ekstraordynaryjny), nazwa sejmów zwoływanych przez króla w razie potrzeby, zwykle na 2 tygodnie.[Smitk]
  • sejm niemy, nazwa nadana jednodniowemu sejmowi odbytemu 1 II 1717, podczas którego nie dopuszczono nikogo do głosu w obawie przed zerwaniem obrad. Sejm zapoczątkował protekcję Rosji nad Polską.[Smitk]
  • sejm pacyfikacyjny, nazwa sejmów zwołanych w latach 1699, 1717 i 1736 dla uspokojenia wzburzonego narodu. Pierwszy zwołany na skutek rokoszu przeciwko Augustowi II, drugi, zwany sejmem niemym, dla ratyfikacji traktatu warszawskiego, trzeci po abdykacji Stanisława Leszczyńskiego.[Srisp]
  • sejm repninowski 1767-68, sejm delegacyjny, obradujący w Warszawie pod ros. naciskiem.[LPWN]
  • sejm rokoszowy, nazwa sejmu, w którym uczestniczyć mógł każdy szlachcic.[Smitk]
  • sejm rozbiorowy, sejm obradujący 1773-75 w Warszawie w celu ratyfikacji I rozbioru Polski.[LPWN]
  • sejm skonfederowany, nazwa sejmów zawiązywanych w XVIII w. pod laską konfederacji, do której przystępowali imiennie senatorowie i posłowie. Uchwały zapadały większością głosów. Odejście od zasady jednomyślności uniemożliwiło zrywanie sejmu.[Smitk]
  • sejm walny (wielki), od pocz. XV w. nazwa zjazdów ogólnopaństwowych, z udziałem członków rady królewskiej, urzędników ziemskich i przedstawicieli większych miast oraz ze zwykłej szlachty.[Smitk]
  • sejm zwyczajny (ordynaryjny), nazwa sejmów obradujących co 2 lata przez 6 tygodni.[Smitk]
  • sejmik- w dawnej Polsce od XV w. reprezentacja ogółu szlachty województwa albo ziemi.[Smitk]
  • sejmiki deputackie, trybunalskie, na których wybierano sędziów trybunalskich (deputatów).[Smitk]
  • sejmiki elekcyjne, wysuwające kandydatów na urzędy sądowe ziemskie.{WEPWN]
  • sejmiki generalne, (tzw. generały), gdzie uzgadniano wspólne stanowisko na sejmie.[WEPWN]
  • sejmiki gospodarcze, które uchwalały podatki lokalne.[Srisp]
  • sejmiki kapturowe, które w czasie bezkrólewia przejmowały najwyższą władzę w województwie.[Srisp]
  • sejmiki przedsejmowe, wybierające posłów na sejm oraz uchwalające instrukcje sejmowe.[WEPWN]
  • sejmiki relacyjne, na których poseł zdawał sprawę z odbytego sejmu.[Srisp]
  • senat, łac. senatus dosł. ‘rada starców’, w Polsce przedrozbiorowej wyższa izba sejmu wyłoniona pod koniec XV w. z rady król., reprezentująca magnaterię; z urzędu wchodzili tam biskupi, wojewodowie, kasztelanowie i niektórzy najwyżsi dostojnicy centralni.[Smitk]
  • senatus consilium, rada senatu, w dawnej Polsce (od XVI do XVIII w.) organ doradczy króla.[INTE]
  • sędzia ziemski, przewodniczył sądowi ziemskiemu.[UIG s. 192.]
  • silva rerum, [s-ilva rerum] (łc. ‘las rzeczy’), ogół wszelkich wiadomości lub utworów o różnej treści, dawniej domowa księga, w której spisywano wydarzenia polityczne, przemówienia, przepisy, sentencje.[SWOE]
  • skarbnik, w dawnej Polsce (do połowy XIV w.) urzędnik na dworze panującego gromadzący środki na potrzeby dworu i państwa, czuwający nad skarbcem i archiwum. Później tytuł honorowy, do którego nie przywiązywano żadnych obowiązków.[LPWN, UIG str. 204.]
  • sotnia, w wojskach kozackich: oddział złożony ze stu ludzi, stanowiący część pułku.[Srisp]
  • Spisz, ziemia spiska, kraina na południowym stoku Beskidów i Tatr.[Srisp]
  • starosta w dawnej Polsce od XIV w. urzędnik mianowany i odwoływany przez króla jako namiestnik prowincji albo ziemi.[Smitk]
  • starosta grodowy sprawował władzę policyjną, skarbową i sądową.[Smitk]
  • starosta niegrodowy dzierżawca zamków i dóbr królewskich otrzymanych od króla za zasługi dla ojczyzny.[UIG s. 199.]
  • stolec, w dawnej polszczyźnie: tron, krzesło sądowe.[srisp]
  • stolnik- w dawnej Polsce urzędnik nadworny mający pieczę nad stołem panującego; w XIV-XVI w. urząd stolnika przeobraził się w honorowy urząd ziemski, wyższy od podstolego, niższy od podczaszego i krajczego. Byli też w Koronie i na Litwie osobni stolnicy wielcy. Stanisław August Poniatowski był w latach 1755-64 stolnikiem litewskim.[Smitk]
  • strażnikostwo- strażnik, dawniej wysoki urzędnik wojskowy mający strzec granic państwa, był w XVIII wieku tytułem czysto honorowym.[List. s.76.]
  • superior, (łc. ‘wyższy’) religioznawstwo, przełożony w klasztorze; w niektórych zakonach: główny przełożony.[SWOE]
  • szlachcianka, kobieta należąca do stanu szlacheckiego (szlachty).[Sjp]
  • szlachcic, mężczyzna należący do stanu szlacheckiego (szlachty).[Sjp]
  • szlachectwo zobowiązuje, (do szlachetnego postępowania) noblesse oblige, fr. [nobles obliż].[SWOE]
  • szlachta, stan społeczny wytworzony między XIII a XV w. z rycerstwa i właścicieli ziemi jako odrębny stan uprzywilejowany.[Srisp]
  • szlachta czynszowa, opłacająca czynsz za używanie ziemi.[Smitk]
  • szlachta drążkowa, niezamożna, biedna.[Smitk]
  • szlachta folwarczna, średnia, stanowiąca trzon stanu szlacheckiego.[Smitk]
  • szlachta zagrodowa, zagonowa, zaściankowa, chodaczkowa, cząstkowa, siermiężna, szaraczkowa, nie mająca poddanych chłopów, uprawiająca ziemię własnymi rękami.[Smitk]
  • trybunał, hist. w dawnej Polsce najwyższy sąd apelacyjny dla polskiej szlachty.[SWOE]
  • trybunał koronny i litewski, sądy, które sądziły według prawa pisanego i zwyczajowego. Były jednym z ogniw swobód i przywilejów szlacheckich. Sędziowie wybierani byli z pośród szlachty na sejmikach deputackich, nazywano ich deputatami.[Srisp]
  • tentować, (łc. tentare), daw. kusić, nęcić.[SWOE]
  • towarzysz, szlachcic rycerz w dawnej jeździe polskiej, przybywający do wojska z pewną ilością ludzi ze swojej wsi lub miasta i żołnierzem ordynansem.[Srisp]
  • unanimi voto, łac. jednomyślnie.[INTE]
  • uniwersał, patrz edykty.
  • uniwersały, listy królewskie do całego narodu wystosowane – zaczynające się od słów „Wszystkim i każdemu z osobna” po łacinie „universis et singulis” – stąd nazwa uniwersał.[Srisp]
  • urodzony, dawny tytuł przysługujący szlachcie polskiej.[Srisp]
  • urzędy ziemskie Korony i Litwy, ogólna hierarchia ustalona przez sejm 1768 roku:
    Korona: 1. Podkomorzy, 2. Starosta grodowy, 3. Chorąży, 4. Sędzia ziemski, 5. Stolnik, 6. Podczaszy, 7. Podsędek, 8. Podstoli, 9. Cześnik, 10. Łowczy, 11. Wojski większy, 12. Pisarz ziemski, 13. Miecznik, 14. Wojski mniejszy, 15. Skarbnik.
    Litwa: 1 Ciwun, 2. Marszałek, 3. Podkomorzy, 4. Starosta grodowy, 5. Chorąży, 6. Sędzia ziemski, 7. Wojski, 8. Stolnik, 9. Podstoli, 10. Pisarz ziemski, 11. Podwojewodzi albo podstarości, 12. Sędzia grodzki, 13. Pisarz grodzki, 14. Podczaszy, 16. Horodniczy, 17. Skarbnik, 18. Łowczy, 19. Miecznik, 20. Koniuszy, 21. Oboźny, 22. Strażnik, 23. Krajczy.[UIG str.187.]
  • verbum nobile debet esse stabile (łac.)- słowo szlacheckie winno być niezłomne.[List. s.277.]
  • volumina legum, łac., ‘tomy, księgi praw’. Prawodawstwo polskie.[Smitk, Srisp]
  • wakans, wakat (łac. vacat ‘jest wolne’ od vacare ‘być próżnym, wolnym’), wolna posada, nieobsadzone stanowisko.[SWOE]
  • warunek, niem. w dawnej polszczyźnie; załoga garnizonu.[Srisp]
  • węzeł konfederacji, sejm skonfederowany obradujący pod tzw. węzłem konfederacji, na którym uchwały mogły być zatwierdzane zwykłą większością głosów.[INTE]
  • Wielki Wschód Warszawski, centralna organizacja polskich lóż wolnomularskich, zawiązana w 1769 roku, przemianowany w roku 1784 na Wielki Wschód Królestwa Polskiego i W. Ks. Litewskiego. Wielkimi mistrzami byli; Jędrzej Mokronowski, Szczęsny Potocki, Kazimierz Sapieha.[Srisp]
  • wojewoda, wysoki urzędnik w dawnej Polsce, zastępca księcia, który prowadził wojsko do boju. Wysoki urzędnik ziemski.[Srisp]
  • wojski, w dawnej Polsce urzędnik odpowiedzialny za spokój i bezpieczeństwo w województwie lub ziemi, gdy szlachta wyruszała na wojnę.[LPWN]
  • wojski mniejszy, zwany też grodzkim lub zamkowym, który miał w pieczy jeden gród lub zamek.[UIG s. 203.]
  • wojski większy, zwany ziemskim, pilnujący całej ziemi.[UIG s. 203.]
  • wolna elekcja, elekcja viritim łac., ‘pojedynczo, osobno’, w Polsce XVII i XVIII w. zasada udziału całej szlachty w obiorze króla. W praktyce formalnie wolne elekcje przestały nimi być od 1697, gdy wyboru króla dokonywano zwykle pod presją obcych wojsk.[SWOE, WEPWN]
  • Wołosi, Wołoszy, dawna nazwa Rumunów.[Smitk]
  • wołoskie chorągwie w dawnym wojsku polskim od XVI w. lekka jazda bez uzbrojenia ochronnego.[Smitk]
  • wójt w dawnej Polsce urzędnik książęcy, zwierzchnik miasta lokowanego na prawie niemieckim w kraju, mający także funkcje sądownicze.[Smitk]
  • zamach stanu, (fr. coup d’état,) – niespodziewane, często z użyciem siły, przejęcie władzy politycznej w państwie przez jednostkę lub grupę osób, wbrew obowiązującemu prawu.[INTE]
  • opracowanie: Teddy


    Ostatnia aktualizacja:
       25-11-2015 23:21:05


    wróć do strony głównej Konfederacji Barskiej

    stat4u