A kiedyś łopotał tu sztandar konfederatów barskich...

Śladami Konfederacji Barskiej w regionie

Mogiła konfederatów barskich w Nowym Żmigrodzie


mogiła konfederatów nowy żmigród

11 listopada 2013 roku, na żmigrodzkim cmentarzu, w trakcie uroczystości Święta Niepodległości, „odsłonięto”* mogiłę konfederatów barskich [relacja]. Przy głównej drodze umieszczona jest tablica informacyjna kierująca do mogiły. W powiecie jasielskim jest to dopiero drugi przypadek upamiętnienia miejsca związanego z niepodległościowym zrywem konfederacji barskiej. Pierwszym jest tablica w Grabiu, informująca o istnieniu na górze Czeremsze obronnego obozu konfederatów.

--------------------------

* uroczystości te sprawiły, że istniejąca od dawna mogiła stała się medialna.

O kilkunastu już lat istnieje turystyczny portal „Sercu bliski Beskid Niski”. W swojej treści zawiera Forum historyczne, a na nim od 2007 roku trwa dyskusja o konfederacji barskiej.
Niedawno (marzec 2014), jeden z uczestników dyskusji podniósł kwestię: Zastanawiam się czy tam na pewno jest mogiła konfederatów czy tylko pomnik ich upamiętniający. Cmentarz w Nowym Żmigrodzie powstał w 1784 roku czyli ponad 10 lat po upadku konfederacji. Wcześniej grzebano ludzi koło kościoła farnego.

Cmentarz jest na pewno późniejszy niż mogiła – konfederacja to lata 1768-1772. Zaborca po pierwszym rozbiorze wprowadził w Galicji szereg reform zwanych dziś józefińskimi. M.in. zakazano ze względów sanitarnych grzebania zmarłych na terenach przykościelnych. Nowe cmentarze zazwyczaj zakładano na skrajach miejscowości.

W większości przypadków, mogiły konfederatów barskich żyją w tradycji i pamięci dzięki przekazom z pokolenia na pokolenie, niekiedy możemy znaleźć zapisy w księgach parafialnych. Zazwyczaj to wystarcza. Ale zdarzało się i tak, że poległych grzebano w szczerym polu, bo nie było i czasu i możliwości by sprawić przyzwoity pochówek. Wtedy nawet drobna wzmianka może być jedynym śladem, dowodem. Nie rejestrowano poległych – strzępy informacji o mogiłach konfederatów mogą znajdować się w listach prywatnych z tamtych czasów. W naszym regionie nie przeprowadzono badań ekshumacyjnych mogił konfederatów barskich dla potwierdzenia prawdziwości założenia. Wyjątkiem są pojedyncze przenosiny szczątków poległych konfederatów, jak np. w Starej Wsi pod Brzozowem.
W XIX w podczas wydobywania gliny na wyrób cegły, natrafiono na ludzkie szczątki, znaleziono także guzik od munduru jazdy.
W pamięci mieszkańców zachował się przekaz o stoczonej tu walce konfederatów z Rosjanami, więc szczątki przeniesiono na cmentarz brzozowski, a na miejscu bitwy i pierwotnego pochówku, ks. Józef Sacher, jezuita ze starowiejskiego kolegium, ufundował słupową kapliczkę zwieńczoną krzyżem.
W Siepietnicy k. Jasła, za niemieckiej okupacji pobierano ziemię na drogę. W trakcie kopania wydobyto szczątki ludzkie... i złoty łańcuszek. I te właśnie pozostałości pozwalają przypuszczać, że są to mogiły konfederatów poległych w stoczonej tu potyczce 5 kwietnia 1770 r. Zapewne nic więcej nie dodamy, bo skąd?

W swoich wędrówkach „tropami” konfederacji barskiej, w miejscach, które odwiedziłem, nigdzie nie natrafiłem na pomnik poświęcony poległym. Nie oznacza to wcale, że takowego nie ma – nie we wszystkich miejscach byłem!
W zeszłym roku, wędrując po „tropach” konfederacji barskiej, odwiedziłem Lanckoronę, Kalwarię Zebrzydowską i Suchą Beskidzką. Jest to region wręcz „nasycony” mogiłami konfederatów. Ale i tam nie ma pomników nagrobnych, są krzyże i kapliczki. Chociaż nie, jest jeden pomnik!, ale to też kapliczka! W Suchej Beskidzkiej, na szczycie Jasień 521 m już w 1773 r. postawiono właśnie kapliczkę dla upamiętnienia poległych. Zacytuję fragment z tablicy informacyjnej.
[...] Budowa kaplicy została ukończona prawdopodobnie już w 1774 r., a wznosili ją ponoć po odejściu wojsk rosyjskich sami ocaleli konfederaci. Niewielka kaplica została zbudowana z łamanego piaskowca, na planie prostokąta 12-metrową wieżą kamienno-drewnianą i sygnaturką. Wewnątrz w ołtarzu umieszczono kopię obrazu Matki Bożej Częstochowskiej. Obok kaplicy znajduje się symboliczna mogiła poległych konfederatów z krzyżem. [...]
W Palczy k. Lanckorony jest cmentarzyk konfederatów barskich, na mogiłach stylizowane na kształt mieczy krzyże, obok Kaplica Konfederatów Barskich Św. Michała, która jest pomnikiem poświęconym poległym.

mogiła konfederatów nowy żmigród lufy muszkietów

Wróćmy do Żmigrodu. Nie jest wyjaśniona historia tej mogiły, bo nie pomnika!

1. kwietnia 2007 r. odwiedziłem żmigrodzki cmentarz – dla zdjęć fotograficznych mogiły. Przed kaplicą cmentarną przysiadł na grobie starszy pan. Gdy skierowałem swoje kroki za kaplicę, ku mogile – zapytał mnie.
– Czego pan tam szuka? I to był początek naszej znajomości.
Nie był zaskoczony moją odpowiedzią, sprawiał wręcz wrażenie ukontentowanego.
Okazało się, że pan Stanisław Kusiba, który odwiedził swoich przodków na cmentarzu, jest historykiem-amatorem, działającym w częstochowskim kole historycznym, a jego konikiem jest właśnie konfederacja barska. Trafił swój na swego! – przegadaliśmy prawie dwie godziny.
Otóż jego dziad, leżący tu na cmentarzu, Walenty Kusiba, zmarły w 1916 r. w wieku 71 lat, był kierownikiem szkoły (na nagrobku napisane jest: dyrektor). Był on współtwórcą pomnika nagrobnego, który powstał w II połowie XIX w. ze złożonych dwóch kolumn (podarowanych z jakichś dworków) na istniejącej mogile konfederatów. Kolumnę zwieńczy krzyż wykonany z luf ówczesnych muszkietów. Dodał, że leżą tutaj konfederaci, których wskutek donosu zaskoczyli Moskale. I to tym łatwiej, że byli oni dzień wcześniej na suto „zakrapianym” kuligu. Przekaz ten zachował się z pokolenia na pokolenie w rodzinie p. Kusiby.

W pewnej relacji jest fragment z Opisu powiatu krośnieńskiego ks. Sarny:
Dnia 28. Stycznia [1772 r. – przypis mój – M.K.] przybył do Krosna w nocy pułkownik Rudnicki i nazajutrz pod Lisko [Lesko – M.K.] podążył. Dnia 7. marca przybył do Krosna pułkownik moskiewski Poliwanow z 1.200 Moskalami, których Rudnicki ścigał i dopędziwszy pod wsią Bukowisko [Bukowsko – M.K.], pobił. Kiedy jednak Moskalom nadciągła świeża pomoc, cofnął się. Moskale powrócili do Krosna jednak bez żadnego jeńca, lecz zaraz podążyli do Brzozowa. Po tygodniu przybili znowu do Krosna, stąd Poliwanow wysłał 30 Kozaków pod Duklę, by wyśledzili konfederatów. Wszystkich tych 30 Konfederaci pojmali; uszedł tylko żyd szpieg, który co rychło do Krosna podążył i doniósł Moskalom, że na nich lada chwila napadną Konfederaci. Moskale jak najspieszniej podążyli pod Żmigród (18. Marca)1.

Trudno dziś stwierdzić jak było. Należy sądzić, że gdy zaszła potrzeba budowy nowego cmentarza, wybrano właśnie to miejsce – na wzniesieniu, poza miastem - a zaczątkiem mogła być istniejąca już mogiła konfederatów.
Prawdopodobnie leżą w niej szeregowi konfederaci – nie ma żadnych wzmianek w dostępnej do tej pory literaturze. Pozostały listy, które są kanwą historii konfederacji barskiej, te znajdują się w archiwach i bibliotekach (Ossolineum, Biblioteka Czartoryskich itp.). Jednak dostęp do nich jest utrudniony, w większości służą do naukowych prac i badań historycznych. Może na nich są jakieś wskazówki i wyjaśni się kiedyś historia mogiły?

W ścianie świątyni Sanktuarium Pasyjno-Maryjnym w Kalwarii Zebrzydowskiej, znajduje się tablica epitafijna Kajetana Sapiehy. Poległemu 23 maja 1771 r. w bitwie pod Lanckoroną Sapiesze, pochodzącemu z magnackiej rodziny (syn wojewody) marszałkowi połockiemu, rodzina ufundowała skromną tablicę o treści:

PAMIĘCI KAJETANA Xięcia SAPIEHY
MARSZAŁKA KONFEDERACYI
WOJEWÓDZTWA PŁOCKIEGO*
POLEGŁEGO pod LANCKORONĄ wr. 1771.
RODZINA TĄ TABLICĘ POŚWIĘCA 1912.
WIECZNE ODPOCZYWANIE
RACZ MU DAĆ PANIE.

--------------------------

* winno być: województwa połockiego [M.K.].

Więc zdziwił by mnie fakt, gdyby szeregowym żołnierzom konfederacji barskiej stawiano pomniki! Z małymi wyjątkami, kapliczki czczące pamięć poległych, powstawały u schyłku XIX w. lub później. Zastrzegam się – dotyczy to poznanych przeze mnie miejsc i o których mi wiadomo. Pomnika „doczekał się” tylko Kazimierz Pułaski: w Częstochowie, Krakowie, Warce i Krynicy. Ale ten w Krynicy, znajduje się w „areszcie”, za płotem!!! Za to w Stanach Zjednoczonych trudno byłoby je zliczyć!
Może my mamy coś do odrobienia?!

Opracowanie: Marian Kozłowski
Fot. Dariusz Zając

mogiła konfederatów nowy żmigród mogiła konfederatów nowy żmigród mogiła konfederatów nowy żmigród mogiła konfederatów nowy żmigród mogiła konfederatów nowy żmigród mogiła konfederatów nowy żmigród drogowskaz konfederacki nowy żmigród drogowskaz konfederacki nowy żmigród

Bibliografia:
1 Władysław Sarna, Opis powiatu krośnieńskiego pod względem geograficzno-historycznym, Przemyśl 1898, reprint, Krosno 1997, s. 180-181.


Ostatnia aktualizacja:
   25-11-2015 23:11:03

wróć do strony głównej Konfederacji Barskiej

stat4u