A kiedyś łopotał tu sztandar konfederatów barskich...

Śladami Konfederacji Barskiej w regionie

Mogiła konfederatów barskich w Brzozowie


mogiła konfederatów brzozów

Dla poszukiwacza wszelkich śladów działań konfederatów barskich, gratką jest brzozowska mogiła – bo niewiele jest na Podkarpaciu, uznanych za konfederackie! Na brzozowskim cmentarzu przy ulicy Rzeszowskiej, złożono szczątki konfederatów poległych w Starej Wsi pod Brzozowem.

Brak rzetelnej wiedzy o stoczonych przez konfederatów barskich walkach w okolicach Brzozowa, o poległych konfederatach i ich liczbie.

W kalendarium monografii Starej Wsi1, autor wymienia dwie potyczki:
20 VI 1764 – Na drodze ze Starej Wsi do Brzozowa dochodzi do starcia zbrojnego oddziałów rosyjskich popierających elekcję Stanisława Augusta Poniatowskiego, z wojskiem hetmana Branickiego, przeciwnika tej elekcji2.

Drugą stoczono w 1770 r.:
Na rędzinach między Brzozowem a Starą Wsią stoczona zostaje bitwa między zwolennikami konfederacji barskiej pod wodzą Klemensa Branickiego a wojskami Katarzyny II, carycy rosyjskiej. Na Wzgórzu Konfederatów Barskich usypano zbiorową mogiłę poległym i ustawiono figurę przydrożną3.

W powyższym cytacie znajdujemy sporą nieścisłość. Jan Klemens Branicki był rzeczywiście stronnikiem konfederacji barskiej, udzielał też jej materialnego wsparcia. Ale należy pamiętać, że urodzony w 1689 roku Branicki był w podeszłym wieku, zatem trudno wyobrazić go sobie „machającego szablą”. A i sytuacja hetmana pozbawionego wpływów politycznych, wykluczała taką możliwość.

W latach 1825-1830 ks. Józef Szacher, jezuita z kolegium starowiejskiego, ufundował – w miejsce zniszczonej figury na mogile konfederatów – murowany pomnik. Na czworobocznym cokole wznosi sie wysoki obelisk, z czwoworoboczną kapliczką na szczycie, zwieńczoną żelaznym krzyżem. We wnęce obelisku mieści się obraz Matki Bożej Starowiejskiej. W okresie II Rzeczypospolitej przed tym pomnikiem odbywały się co roku z okazji Konstytucji 3 maja manifestacje patriotyczne-religijne społeczeństwa starowiejskiego4.

W głównej mierze musimy się oprzeć na wspomnianej monografii, bo w rozlicznych opracowaniach traktujących o Brzozowie i okolicach, znajdziemy jedynie wzmianki o mogile w Starej Wsi. Natomiast szczątki poległych konfederatów barskich zostały już w XIX w. przeniesione na brzozowski cmentarz:
W XIX wieku, podczas kopania gliny na wyrób cegły, wydobyto tam wiele kości oraz znaleziono guzik od munduru jazdy. Proboszcz brzozowski, ksiądz Załuski, zebrał resztę tych kości do dwóch trumien i pochował je na cmentarzu brzozowskim5.

Mogiła „doczekała się” urzędowego uznania:

Na cmentarzu komunalnym przy ulicy Rzeszowskiej znajduje się miejsce spoczynku konfederatów barskich. Polegli oni w miejscowości Stara Wieś i pierwotnie byli tam pochowani. W 1830 r. ich szczątki ekshumowano i w dwóch trumnach złożono na obecnym miejscu spoczynku. Nieznana jest liczba pochowanych.
W 1904 r. z inicjatywy członków „Sokoła”, na zbiorowej mogile wzniesiono pomnik – na kamiennym cokole wysoki drewniany krzyż z tablicą u podstawy.

BOHATEROM POLEGŁYM ZA WOLNOŚĆ
POLSKIE TOW. GIMNASTYCZNE „SOKÓŁ” W BRZOZOWIE 1904
6

Dzisiaj mogiła zyskała patriotyczny wymiar. W 1994 roku, w 50. rocznicę Powstania Warszawskiego, umieszczono nową tablicę, która „spina” wszystkie ważne powstańcze zrywy Polaków, w tym także zryw konfederacji barskiej.

Powrócono także do pięknego zwyczaju obchodów święta Konstytucji 3 maja w Starej Wsi.

Jest oczywistym, że obelisk i sama mogiła konfederatów barskich nie muszą stanowić jedynego celu w naszych wędrówkach. Sam Brzozów i jego okolice warte są poznania: brzozowska kolegiata Przemienienia Pańskiego, Rynek, wspomniany cmentarz. W Starej Wsi kopiec i pomnik (dawna mogiła konfederatów barskich), bazylika Wniebowzięcia NMP, nieco dalej odnowiony XV-wieczny drewniany kościółek Wszystkich Świętych w Bliznem, czy też piękny drewniany kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Jasienicy Rosielnej z 1770 roku.

opracowanie i fot: Marian Kozłowski


Bibliografia:
1 Stanisław Dydek, Stara Wieś. Z dziejów wsi i sanktuarium, Wyd. Muzeum Regionalne w Brzozowie, Brzozów 1996.
2 Tamże, s. 378.
3 Tamże, s. 378.
4 Tamże, s. 165.
5 Tamże, s. 165.
6 Barbara Uliasz, Cmentarze, kwatery i mogiły wojenne na Podkarpaciu, Tom 1, Podkarpacki Urząd Wojewódzki, Rzeszów 2006, s. 68


Ostatnia aktualizacja:
   25-11-2015 23:08:30

wróć do strony głównej Konfederacji Barskiej

stat4u