Cmentarze z I wojny światowej w Galicji Środkowej


cmentarze wojenne galicja środkowa

Większość turystów interesujących się cmentarzami z I wojny światowej, które powstały po działaniach wojennych z 1914 i 1915 w dawnej Galicji zna te, które utworzono w ramach Oddziału Grobów Wojennych (Kriegsgräber-Abteilung) przy Dowództwie Okręgu - Kraków. Obszar, którym zajął się ten Oddział obejmował teren Galicji Zachodniej, a najdalej na wschód wysuniętymi cmentarzami były: Łysa Góra nr 9 w Beskidzie Niskim oraz Tarnowiec nr 19 i Bierówka nr 20 na Pogórzu Karpackim. Literatura odnośnie tego okręgu i powstałych cmentarzy jest bardzo bogata, a i albumów ukazujących je jest wiele, czego nie można powiedzieć o cmentarzach powstałych na wschód od tego terenu. Tu niestety literatura jest bardzo uboga, natomiast zdjęcia cmentarzy można spotkać na różnych stronach internetowych lokalnych pasjonatów. Jednym z autorów, który opisał działania Inspekcji przemyskiej jest Jan Schubert, który w 2012 roku wydał książkę: Inspekcja grobów żołnierskich w Przemyślu. Powstanie i działalność w Galicji Środkowej 1915-1918 i większość informacji o tej Inspekcji zawarte w tym opisie poniżej pochodzą z tej książki.

Walki podczas I wojny światowej na froncie galicyjskim trwały także na wschód od tzw. Galicji Zachodniej, zarówno w 1914 roku, jak i w czasie majowej ofensywy sprzymierzonych wojsk z 1915 roku, gdzie po wojennej zawierusze urządzaniem cmentarzy zająć miał się powstały przy Ministerstwie Wojny 9. Wydział Grobów Wojennych, a który to w terenie został podzielony na Inspektoraty. Jednym z nich był powstały w 1916 roku Inspektorat Grobów Żołnierskich "Galicja Środkowa", utworzony przy X dowództwie Korpusu z siedzibą w Przemyślu. Działania na tym obszarze zebrały nie mniejsze żniwo niż na terenie okręgu Galicji Zachodniej, ale tu nie przeprowadzono tak spektakularnej akcji budowy cmentarzy jak w zachodniogalicyjskim okręgu.


Inspektorat przemyski obejmował w czasie jego powstania 31 powiatów administracyjnych, których ogólna powierzchnia wynosiła niecałe 32 tys. km2 (patrz mapka). Okręgiem tym kierował płk. Radosław Masić (można też spotakać w literaturze, że miał na imię Franz). Teren okręgu miał zostać podzielony na 12 Oddziałów Cmentarnych, w tym te, które są tematem zainteresowania na tej stronie, czyli Oddział X - Strzyżów, Ropczyce, Krosno, Sanok i jeszcze w Oddziale nr II znalazł się Brzozów. Z dokumentów w postaci pism wymienianych między dowództwem Inspekcji przemyskiej a 9 Wydziałem Grobów Wojennych wynika, że Inspekcja ta borykała się z wieloma problemami organizacyjnymi przy ekshumowaniu zwłok, a później zakładaniu cmentarzy. Na pewno jednym z czynników nie sprzyjających tym pracom, był obszar, którym Inspektorat przemyski zarządzał, a był on niemal trzykrotnie większy niż jego odpowiednik z Galicji Zachodniej. Innym problemem zapewne były ograniczone fundusze, jakie mieli do dyspozycji budowniczowie, w związku z czym najbardziej okazałe cmentarze powstały w Przemyślu, chcąc podkreślić męstwo obrońców tamtejszej twierdzy. Wiele problemów istaniało z powodu braku kadry w postaci architektów, rzeźbiarzy, ale i zwykłych robotników, w tym jeńców oraz braku sprzętu w postaci samochodów ciężarowych, czy nawet koni.

Odnośnie liczby powstałych cmentarzy, pochowanych w nich żołnierzy itp., są rozbieżności i niespójności gdy porównamy dane pochodzące z raportu samej Inspekcji z września 1918 roku, a danymi opracowanymi w 1920 roku, przez Urząd Opieki nad Grobami Wojennymi w Przemyślu, ale na podstawie informacji z końca października 1918 roku. Inspekcja podaje, że prowizorycznie pochowała 473 254 ciała, a ostatecznie 127 565, natomiast dane z 1920 roku mówią o 309 703 pochowanych. Liczba przygotowanych grobów w obu sprawozdaniach jest podobna - 86 421, w tym pojedynczych - 65 181, masowych - 21 240. Najwięcej poległych żołnierzy pochodziło z armii austro-węgierskiej i rosyjskiej, rozkładając się mniej więcej po równo, natomiast dużo mniejsza jest liczba pochowanych z armii niemieckiej. Liczba założonych cmentarzy to 617, w tym 410 samodzielne i 181 na miejscowych cmentarzach, natomiast dane powojenne mówią o 621 cmentarzach. Oprócz cmentarzy, powstało jeszcze 14 grobów pojedynczych i 12 masowych, tu oba sprawozdania są zbieżne.

Niemniej jednak mimo tych wszystkich kłopotów o których wyżej, cmentarze w okręgu przemyskim powstawały i przetrwały do dziś, choć daleko im do rozmachu z jakim zostały zbudowane cmentarze z Galicji zachodniej. Cmentarze te są coraz częściej restaurowane, czy nawet w ogóle "wyciągane" na światło dzienne, bo do niedawna mało kto wiedział, że własnie w tym miejscu jest cmentarz wojenny. Tu postaram się te cmentarze pokazać, bo mimo że nie są architektonicznie porównywalne z tymi z Galicji Zachodniej, to jednak po prostu są cmentarzami, na których spoczywają tacy sami ludzie, którzy ginęli w tej samej okrutnej wojnie, w myśl inskrypcji z jednego z zachodniogalicyjskich cmentarzy:

„Wy co padliście za Ojczyznę w boju
Wróg czy przyjaciel dokonawszy czynu
Śpijcie złączeni w tej ziemi pokoju
Zarówno zdobi was wieniec wawrzynu”.

Poniżej zamieszczam mapki z naniesionymi na nie cmentarzami, czy kwaterami na cmentarzach parafialnych z okresu I wojny światowej na interesującym mnie terenie. Są tam też zaznaczone pomniki, upamiętniające poległych w pierwszej wojnie światowej, niektóre stojące na cmentarzach parafialnych na miejscu dawnych cmentarzy wojennych, po których nie ma już śladu w terenie, bowiem zostały zajęte przez pochówki cywilne. Zdaję sobie sprawę, że mogłem przeoczyć coś i nie wszystkie obiekty zostały zaznaczone, ale starałem się jak mogłem :). Więc jakby ktoś wiedział o niezaznaczonych tu cmentarzach, czy kwaterach to może napisać do mnie i będę uzupełniał mapki, podobnie zrobię w przypadku, gdy sam zdobędę takie informacje. Mam nadzieję, że w miarę wolnego czasu będzie przybywać tu opisów cmentarzy z tego okręgu...


cmentarz wojenny królewska węglówka I wojna

Cmantarz na stokach Królewskiej Góry - Węglówka

cmentarz wojenny jazowa I wojna

Cmantarz z I wojny światowej w Jazowej

cmentarz wojenny iskrzynia I wojna

Cmantarze z I wojny światowej w Iskrzyni

cmentarz wojenny korczyna I wojna

Cmantarze z I wojny światowej w Korczynie

cmentarz wojenny jaśliska I wojna

Cmantarz z I wojny światowej w Jaśliskach

cmentarz wojenny równe I wojna

Cmantarz z I wojny światowej w Równem

cmentarze I wojna kamień nad jaśliskami

Cmantarze z I wojny światowej na Kamieniu nad Jaśliskami

cmentarz I wojna rogi wrocanka rogowska góra

Cmantarz z I wojny światowej w Rogach i Wrocance

cmentarz I wojna potok

Cmantarz z I wojny światowej w Potoku

cmentarz wojenny jaszczew I wojna

Cmantarz z I wojny światowej w Jaszczwi


Ostatnia aktualizacja:
29-08-2017 12:57:28

wróć do strony głównej galerii cmentarzy wojennych

stat4u