Cerkwie Beskidu Niskiego i Pogórzy Karpackich


I był Beskid i były słowa
Zanurzone po pępki w cerkwi baniach

Powyższe słowa piosenki Wojciecha Bellona Pejzaże Harasymowiczowskie chyba najlepiej wprowadzą nas w klimat cerkiewnego budownictwa Beskidu Niskiego i przyległych do niego Pogórzy. Cerkwie te są najbardziej charakterystycznymi i zarazem jednymi z największych atrakcji turystyczno-krajoznawczych występujących na tym terenie. Ich baniaste hełmy zdobią tę część Karpat już od wieków, a szczególnie wrosły się w doliny Beskidu Niskiego.

Występujące tu obiekty cerkiewne są zarówno drewniane (wśród nich niektóre z listy UNESCO) jak i murowane, ale też można spotkać obiekt drewniano-murowany (Chyrowa). Wiele z nich zostało po II wojnie światowej przejętych przez kościół rzymskokatolicki i służą wiernym tego obrządku, ale są też i takie, w których odbywają się nabożeństwa dwóch obrządków, tym drugim jest greckokatolicki. Część cerkwi w Beskidzie Niskim jest ponadto obrządku prawosławnego. Warto wspomnieć, że wiele obiektów cerkiewnych nie przetrwało do obecnych czasów, ale te które przetrwały, dają świadectwo o wielokulturowości tego terenu, jak i kunszcie ich budowniczych. Większość drewnianych cerkwi weszła w skład utworzonego niegdyś Szlaku Architektury Drewnianej, zarówno w woj. małopolskim, jak i podkarpackim.


Naciśnięcie którejś w poniższych miniaturek lub napisu przy niej, przeniesie nas do galerii cerkwi występujących na terenie wskazanym obok.


cerkwie powiat gorlicki beskid niski

Cerkwie w powiecie gorlickim

cerkwie powiat jasielski beskid niski

Cerkwie w powiecie jasielskim

cerkwie powiat krośnieński beskid niski

Cerkwie w powiecie krośnieńskim

cerkwie powiat nowosądecki beskid niski

Cerkwie w powiecie nowosądeckim

cerkwie powiat sanocki beskid niski

Cerkwie w powiecie sanockim

cerkwie zamieszańców krośnieńskie dynowskie

Cerkwie w krainie Zamieszańców


Cerkwie Beskidu Niskiego są świątyniami po mieszkającej tu licznie do 1947 roku ludności zwanej od XIX w. Łemkami, którzy pierwotnie byli wyznawcami obrządku prawosławnego, a później po wprowadzeniu Unii Brzeskiej w 1596 roku, z czasem przeszli na grekokatolicyzm, by ponownie w latach 20. XX wieku częściowo wrócić do wiary swych przodków.


KONSTRUKCJA CERKWI na Łemkowszczyźnie




Budowane tu cerkwie noszą znamiona przenikania się religii i kultury zarówno Wschodu jak i Zachodu. Trudno jednoznacznie powiedzieć, jak wygląda typowa cerkiew łemkowska, bowiem na przestrzeni wieków bryły budowli zmieniały się. W zachodniej i środkowej części Beskidu Niskiego dominuje zachodniołemkowski typ cerkwi (przez R. Brykowskiego określony jako typ północno-zachodni), z wyraźnie wyodrębnionymi trzema częściami świątyni (prezbiterium, nawa główna i tzw. babiniec), które zwieńczone są cebulastymi barokowymi baniami z krzyżem. Najwyższa jest część, gdzie znajduje się wieża (nad babińcem), później nieco niższa nawa (najszersza część), a najniższe jest prezbiterium. Natomiast we wschodniej części, świątynie te prezentują nieco inny typ, nazwany wschodniołemkowskim (typ północno-wschodni - R. Brykowski). Tu cerkwie mają zazwyczaj dach jednokalenicowy, często posiadają więcej zwieńczeń cebulastych bań z krzyżami (choć nie jest to reguła), a sama bryła świątyni nie posiada wysokiej wieży znanej z cerkwi zachodniołemkowskich, która w tym wypadku stoi oddzielnie.

Zazwyczaj do cerkiewnego prezbiterium dobudowana jest z boku zakrystia (od północy). Drewniane obiekty cerkiewne budowane są na tzw. zrąb, czyli poprzez układanie na sobie belek ze specjalnym zazębieniem na węgłach (np. na tzw. rybi ogon). Natomiast wieża, nadbudowana zazwyczaj nad babińcem w przypadku cerkwi zachodniołemkowskich, jest konstrukcji słupowo-ramowej. Z reguły każdy budynek cerkwi był orientowany, czyli skierowany prezbiterium na wschód, chociaż i tu są wyjątki, choćby cerkiew w Króliku Wołoskim, czy Banicy. Często lokowano te obiekty w miejscach dość eksponowanych, w zależności od możliwości i konfiguracji terenu, by cerkiew była widoczna. Przy niektórych cerkwiach możemy spotkać nagrobki, bowiem dawniej cmentarze były lokowane przy świątyniach, dopiero administracyjny nakaz władz austriackich z końca XVIII w. zakazał tego.
Rysunek poniżej przedstawia drewnianą cerkiew zachodniołemkowską (typ starszy - klasyczny), które powstawały po ugruntowaniu się Unii Brzeskiej na Łemkowszczyźnie w XVIII w., w wyniku której powstał obrządek greckokatolicki. W późniejszym okresie zaczęto odchodzić od stylu klasycznego, budując je jako trójdzielne i dwudzielne, łamane dachy namiotowe zastępowano dachami dwuspadowymi, poszczególne człony cerkwi nie zawsze były wyraźnie zróżnicowane wysokościowo. Ten typ cerkwi został nazwany typem północnym - schyłkowym.

cerkiew łemkowska beskid niski budowa

Oprócz typowej drewnianej cerkwi zachodniołemkowskiej, w Beskidzie Niskim mamy do czynienia z obiektami cerkiewnymi wzorowanymi na cerkwiach ukraińskich, czy huculskich (np. greckokatolicka - Gładyszów, Daliowa), zbudowanych na planie krzyża greckiego, na którego przecięciu ramion mieści się duża centralna kopuła. Innymi rodzajami obiektów cerkiewnych są cerkwie murowane, choć znacznie w mniejszej ilości występujące niż te drewniane. Część z nich zbudowana jest także na planie krzyża greckiego, z centralną kopułą po środku (Polany, Pętna). Drugą grupę cerkwi murowanych stanowią obiekty podobne w swej bryle do swych odpowiedników drewnianych, jednak nieco się różniące z uwagi na materiał. Są to świątynie upodobniające się do kościołów rzymskokatolickich w tzw. stylu józefińskim, czego przykładem jest np. Blechnarka, Małastów, czy Tylawa. A jeszcze inną grupą cerkwi murowanych, mało przypominających cerkiew łemkowską, są obiekty z Rozdziela i Bednarki, czy nieistniejąca obecnie cerkiew w Klimkówce, zburzona w związku z budową zapory.

Warto wspomnieć jeszcze o elemencie wieńczącym każdą świątynię cerkiewną, a więc o krzyżu, bowiem są to często bardzo rozbudowane w formie kompozycje. To najczęściej kute konstrukcje, posiadają oprócz właściwej formy krzyża dodatkowe elementy ozdobne. U podstawy krzyża zazwyczaj znajduje się półksiężyc, a sam krzyż spotykany jest w trzech różnych formach: z jednym ramieniem poprzecznym (typ łaciński) oraz typu wschodniego z dwoma lub trzema belkami. Jedna najwyższa symbolizuje napis umieszczony nad głowa Chrystusa z wypisaną winą, a druga ukośna u dołu w miejscu gdzie nogi Chrystusa zostały przybite do krzyża, przy czym dodać trzeba, że nie zawsze najniższa belka jest ukośna.

Zazwyczaj cerkiew otoczona jest murkiem, głównie z łamanego kamienia lub ogrodzeniem z drewnianych bali, nakrytych daszkiem pokrytym gontem. W jej obejście wchodzi się przez bramkę lub bramki wykonane z drewna lub jako murowane. Są one równie ciekawe architektonicznie, często zwieńczone kutym krzyżem. Do drewnianych świątyń prowadzi zazwyczaj drewniana bramka, natomiast do murowanych różnie bywa. Np. do drewnianej cerkwi w Łosiu prowadzi murowana bramka, podobnie jak w Zawadce Rymanowskiej. Ciekawym przykładem murowanej bramki wejściowej z 1906 roku są Izby, która to prowadzi także do murowanej cerkwi.


WNĘTRZE CERKWI (ikonostas)

Nieodłącznym elementem każdej cerkwi jest ikonostas, który chyba najbardziej przyciąga wzrok po wejściu do świątyni. Jest to pokryta ikonami (obrazami świętymi) ściana oddzielająca nawę główną cerkwi, przeznaczoną dla wiernych, od prezbiterium (sanktuarium), gdzie znajduje się ołtarz z tabernakulum i gdzie kapłan sprawuje większą część liturgi. Układ składający się na ikonostas jest dość ściśle określony. Na interesującym nas tu terenie przedstawia się on zazwyczaj tak jak na poniżym obrazku, choć zaznaczyć trzeba, że są cerkwie w których odbiega on od tego wzoru. Składa się on z 5 rzędów ikon, które mają swoje określone znaczenie. Oprócz ikon, często wokół nich mamy do czynienia z bogatą ozdobną snycerką.

ikonostas karpacki łemkowski
ikona namiesta krempna

Najniżej położoną grupę w ikonostasie tworzy rząd tzw. ikon namiestnych, na które składają się cztery duże ikony, od lewej:
1. Najbardziej czczony święty na danym terenie, w BN zazwyczaj św. Mikołaj, ale są wyjątki np.     Krempna - gdzie jest to Chrystus wręczający klucze św. Piotrowi;
2. Matka Boża z Dzieciątkiem w typie Hodegetrii, jako przewodniczka ręką wskazująca drogę - czyli     Jezusa;
3. Chrystus Nauczający, prawą ręką błogosławiący, w lewej trzymający otwartą księgę;
4. Ikona Chramowa - oznaczająca pod jakim wezwaniem jest dana cerkiew.

Ikony namiestne porozdzielane są 3 przejściami prowadzącymi z nawy głównej do prezbiterium (symbolizującego niebo), w którym znajduje się ołtarz główny - zwany prestoł. Główne przejście (na środku) to tzw. carskie wrota, przez które może przechodzić tylko kapłan sprawujący liturgię. Po bokach są dwoje bocznych, które nazywane są wrotami diakońskimi przeznaczone dla służby liturgicznej. Dodatkowo na wrotach carskich zazwyczaj spotkać możemy sześć małych ikon: u góry przedstawiające Zwiastowanie Najświętszej Maryii Panny (nr 5), natomiast poniższe przedstawiają Czterech Ewangelistów lub ich symbole (nr 6): św. Marek (lew), św. Mateusz (anioł, człowiek), św. Łukasz (byk) i św. Jan (orzeł). Natomiast na wrotach diakońskich spotkać można wizerunki proroków i świętych. Poniżej ikon namiestnych znajdują się tzw. predelle, cokoły na których stoją ikony namiestne, często także z postaciami i scenami biblijnymi.

Powyżej ikon namiestnych, jako drugi rząd, umieszczone są tzw. prazdniki (nr 7), czyli małe ikony przedstawiające poszczególne święta roku liturgicznego, jest ich zazwyczaj 12 i są to m.in.: Zwiastowanie NMP, Boże Narodzenie, Ofiarowanie, Chrzest w Jordanie, Przemienienie Pańskie, Narodziny Bogurodzicy, Ofiarowanie Marii w świątyni, Podwyższenie Krzyża, Wjazd do Jerozolimy, Ukrzyżowanie, Wniebowstąpienie, Zesłanie Ducha Świętego, Zaśnięcie NMP. Choć są ikonostasy, gdzie ten rząd nie wystepuje wcale, np. Wisłok Wielki.
W tym samym rzędzie, na środku nad carskimi wrotami znajduje się ikona przedstawiająca Ostatnią wieczerze Chrystusa ze swoimi uczniami. Czasem oprócz Ostatniej Wieczerzy lub zamiast niej, nad wrotami Carskimi znajduje się Mandylion - "Spas Nerukotwornyj" (obraz nie ludzką ręką malowany), czyli wizerunek twarzy Chrystusa na chuście - przykładem jest cerkiew w Brunarach. Jeszcze innym rozwiązaniem jest umieszczenie nad Ostatnią Wieczerzą tzw. Płaszczenicy, czyli przedstawienia na płótnie zmarłego Chrystusa (Owczary).

Powyżej prazdników, mieści się III rząd ikon tzw. Desiss - co oznacza modlitwę błagalną. Przedstawieni są tutaj Apostołowie (nr 8), którzy są rozmieszczeni w różnych konfiguracjach, każdy z apostołów na oddzielnej ikonie lub na jednej ikonie dwóch apostołów.
Pomiędzy rzędem Apostołów, a nad Ostatnią Wieczerzą mieści się ikona Chrystusa Pantokratora (nr 10), Pana Wszelkiego Stworzenia siedzącego na tronie. Często z Chrystusem Tronującym przedstawione są Maryja i św. Jan Chrzciciel, którzy wraz z apostołami w imieniu wiernych proszą o łaskę Boga. Czasem oprócz wcześniej wymienionych, pojawiają się jeszcze anieli (np. Bartne, Nowica).

Ostatni rząd ikon, to ikony przedstawiające starotestamentowych proroków (nr 9), którzy zapowiadali narodzenie Chrystusa. Pośrodku, nad ikoną Chrystusa Pantokratora umiejscowiona jest scena ukrzyżowania wieńcząca całość ikonostasu, choć są ikonostasy, gdzie tego elementu brak.

WNĘTRZE CERKWI (pozostałe wyposażenie)

Oprócz ikonostasu, wiele cerkwi posiada bogato zdobione polichromie ścienne i sufitowe, zarówno figuralne - przedstawiające sceny biblijne, ornamentalne, jak i architektoniczne, imitujące filary, gzymsy itp. Jedne z ciekawszych możemy oglądać w cerkwiach w Świątkowej Wielkiej i Kwiatoniu. Wiele cerkwi posiada bogato zdobione ołtarze boczne umieszczone w nawie głównej, w okresie przed Unią nieznane w tych świątyniach. Natomiast główny ołtarz, przy którym kapłan sprawuje liturgię, znajduje się w prezbiterium i zwie się prestoł, na którym mieści się tabernakulum (darochranitielnica) oraz inne przedmioty potrzebne do sprawowania liturgii. Ołtarz często nakryty jest baldachimem.

Odwiedzając cerkwie na Łemkowszczyźnie, w których sprawowana jest liturgia w obrządku wschodnim, możemy zauważyć przed ikonostasem mały stolik - zwany anałoj lub analogion, na którym znajduje się krzyż oraz ikona, która jest (powinna być) wyobrażeniem święta obchodzonego w danym okresie liturgicznym. Często całość udekorowana jest kwiatami i świecznikami.

fot. i tekst Dariusz Zając

-----------------------------------

Bibliografia:
R. Brykowski, Łemkowska drewniana architektura cerkiewna w Polsce, na Słowacji i Rusi Zakarpackiej, Ossolineum 1986
M. Michniewska, A. Michniewski, M. Duda, Cerkwie drewniane Karpat. Polska i Słowacja. Przewodnik, Wyd. "Rewasz", Pruszków 2003
S. Kryciński, Krzyże w kępie drzew, [w:] Beskid Niski. Przewodnik, Wyd. Rewasz, Pruszków 2002.


stat4u